Rodzic, który daruje dziecku 10 000 zł, często sądzi, że sprawa jest załatwiona i nie wraca do niej. Jednak w momencie śmierci darującego ta suma może ponownie pojawić się w obliczeniach spadkowych. Wszystko zależy od precyzyjnej reguły przewidzianej w polskim prawie spadkowym.
Odpowiedź kryje się w pojęciu zaliczenia darowizny na schedę spadkową. Każda darowizna udzielona dziecku przed śmiercią rodzica może być zaliczona do masy spadkowej przy podziale spadku między dziedziczy. Konkretnie, 10 000 zł darowane 5, 8 lub 12 lat temu dodaje się fikcyjnie do udziału dziecka w spadku, aby ustalić równe udziały między wszystkimi dziedzicami. Zasada ta wynika z przepisów Kodeksu cywilnego i ma na celu zapewnienie sprawiedliwości między spadkobiercami.
Co to jest zaliczenie darowizny na schedę spadkową?
Zaliczenie darowizny nie ma nic wspólnego z podatkami. Służy wyłącznie do ustalenia równych udziałów między dziedzicami przy podziale spadku. Kodeks cywilny traktuje darowiznę niedawno udzieloną jako część majątku przekazywanego dziecku przez spadkodawcę i dodaje ją do tego, co dziecko otrzymuje z spadku, aby obliczyć słuszny udział każdego dziedziца.
Nie należy mylić tego z darowizną hors part (poza udziałem spadkowym), która dotyczy równości między dziedzicami przy podziale. Darowizna może być zaliczona na schedę spadkową przy podziale, ale jednocześnie nie zmniejszać zachowku przysługującego innym dziedzicom. To dwie odrębne logiki – jedna dotycząca podziału spadku między dziedziami, druga dotycząca praw do zachowku osób bliskich.
Zaliczenie darowizny przy dziedziczeniu ustawowym – zasadnicze reguły
Zaliczenie darowizny na schedę spadkową stosuje się zgodnie z art. 1039 Kodeksu cywilnego:
Reguła ta obowiązuje tylko przy dziedziczeniu ustawowym, to znaczy gdy nie ma testamentu lub testament nie reguluje całego spadku. Oraz tylko wtedy, gdy dział spadku następuje między zstępnymi (dzieci, wnuki) albo między zstępnymi a małżonkiem.
W takim przypadku wszyscy spadkobiercy są zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn otrzymanych od spadkodawcy. Jeśli rodzic darowała jednemu dziecku 10 000 zł, a drugiemu nie, przy podziale spadku darowizna pierwszego dziecka zostaje dodana do jego udziału, aby obliczyć sprawiedliwy podział między oboje.
Darowizna w avans na spadek czy poza udziałem: jaka różnica w dziedziczeniu?
Darowizna w avans na spadek (zaliczana na schedę) musi być zaliczona przy podziale spadku: zmniejsza udział dziedziца w spadku o kwotę już otrzymaną. Darowizna poza udziałem spadkowym, natomiast, jest daną poza dziedziczeniem, często z tytułu quotae disponibilae, bez obowiązku zaliczenia.
Rozróżnienie to zmienia wszystko przy podziale między rodzeństwem: darowizna w avans zmniejsza udział dziedziца, by chronić zachowek pozostałych spadkobierców, natomiast darowizna poza udziałem może beneficjować jedno dziecko bez naruszenia praw pozostałych, o ile nie narusza zachowku.
Zachowek a darowizny – doliczanie do substratu zachowku
Osobnym zagadnieniem jest doliczanie darowizn do substratu zachowku (art. 993–995 Kodeksu cywilnego). Jeśli któryś ze spadkobierców ma prawo do zachowku (np. dziecko lub małżonek), a zmarły darował in vivo znaczną część majątku, darowizny mogą być doliczane do masy spadkowej dla obliczenia, czy zachowek został naruszony. Jeśli tak, uprawniony spadkobierca może żądać uzupełnienia zachowku z darowizn.
| Element | Zasada w Polsce |
|---|---|
| Zaliczenie darowizny na schedę | Obowiązkowe przy dziedziczeniu ustawowym między zstępnymi |
| Doliczanie do zachowku | Darowizny mogą być doliczane przy obliczaniu naruszenia zachowku |
| Dar otrzymany przez dziecko | Zmniejsza jego udział w spadku, chyba że rodzic postanowił inaczej |
| Wpływ na inne dzieci | Chroni równość między dziedzicami i zachowek pozostałych |
Przykład liczbowy: wpływ darowizny 10 000 zł udzielonej 5 lat przed śmiercią
Weźmy rodzicielę, który darowuje synowi 10 000 zł, a następnie umiera 5 lat później, zostawiając po sobie majątek o wartości 100 000 zł. Rodzic miał dwoje dzieci, każde miało prawo do dziedziczenia ustawowego.
Bez darowizny każde dziecko otrzymałoby po 50 000 zł. Z darowiznąą zaliczoną na schedę, syn ma już zaliczone 10 000 zł, jego udział wynosi zatem 50 000 zł, ale najpierw odlicza się to, co już dostał. Córka natomiast otrzymuje pełne 50 000 zł z spadku. Aby wyrównać, można zarządzić, że syn zobowiązany jest zwrócić część darowizny siostrze, albo że jego udział spada, aby zachować równość.
Na praktyce oznacza to, że darowizna, choć udzielona lat temu, znowu powraca przy podziale spadku jako sposób na zapewnienie sprawiedliwości między spadkobiercami.
Pułapka darowizny niezarejestrowanej
Dar przekazany ręcznie, bez aktu notarialnego, pozostaje podległy tym samym regułom zaliczenia na schedę, o ile jest ujawniony przy podziale spadku lub podczas sporządzania inwentarza. Wiele rodzin sądzi, że bezgotówkowy dar unika kontroli, jednak notariusz zazwyczaj bada przepływy pieniężne na kontach bankowych. Dar zarejestrowany lub ujawniony zostanie uwzględniony przy podziale spadku.
Małżonek pozostały przy życiu nie podlega tej mechanice, ponieważ otrzymuje wyłączenie z obowiązku zaliczania darowizn na schedę – jest to przywilej wynikający z prawa do części spadku. Kwestia zaliczania darowizn dotyczy zatem głównie dzieci i innych spadkobierców bez takiego wyłączenia, co stanowi istotny punkt uwagi w sprawach spadkowych z wieloma darowiznami udzielonymi w różnych momentach czasu.
